İnsan Hüquqları Komitəsinin tərkibinin seçilməsi və fəaliyyət mexanizmi - Elmi məqalə

Səftər Rəhimli

[email protected]

III yazı

Prosedur qaydalara uyğun olaraq Komitə keçirdiyi həm növbəti (ümumi), həm də xüsusi sessiyaları müəyyən bir ardıcıllıqla həyata keçirir. Prosedur qaydalara görə xüsusi sessiyalar Komitənin qərarı əsasında çağırılır. Xüsusi sesiyalar bir qayda olaraq Komitə Sədirinin təşəbbüsü və digər üzvlərilə məsləhətləşməsi nəticəsində ümumi sessiyalararası dövrdə çağırıla bilər. Bununla bərabər xüsusi sessiyalar iştirakçı dövlətlərdən hər hansı birinin , həmçinin Komitə üzvlərinin əksəriyyətinin tələbi üzrə çağrıla bilər. Xüsusi sessiyanın gündəliyi öncədən müəyyən edilir və Komitənin müvafiq fəaliyyəti də xüsusi sessiyanın gündəliyi ilə məhdudlanır. Prosedurun 6-cı Qaydasına uyğun olaraq növbəti sessiyalların gündəliyi Baş katib tərəfindən Komitə Sədri ilə məsləhətləşməklə müəyyən edilir. Belə bir məqama da diqqət yetirilməlidir ki , sessiyaların başlanması ilə komitə gündəliyi dəyişmək səlahiyyətinə də malikdir. Eyni zamanda xüsusi əhəmiyyət kəsb edən, gecikdirilməsi mümkün olmayan müddəalar da gündəliyə daxil edilə bilər. Belə bir hal onunla əlaqədardır ki, bütün konvension orqanların fəaliyyət miqyası davamlı olaraq genişlənməkdədir, onlar tərəfindən müzakirə edilən hesabatların, əldə edilən məlumatların sayı artdıqca onların fəaliyyət sərbəstliyi də artmaqdadır. Gündəliyə bir qayda olaraq Komitənin əvvəlki sessiyalarda nəzərədə tutulmuş; Pakt iştirakçısı olan dövlət tərəfindən təklif edilən; Komitə üzvlərindən hər hansı biri tərəfindən təklif edilən; Paktla, Fakultativ Protokolla və ya Komitənin Prosedur qaydaları ilə Baş katibin funksiyalarına aid edilmiş və Baş Katib tərəfindən irəli sürülən məsələlər daxil edilir. İfadə edilən gündəlik məsələlər BMT Baş Katibi vasitəsi ilə Komitəyə yönəldilir. Prosedur qaydaya uyğun olaraq Komitə üzvləri gündəlik məsələlərlə bağlı sənədləri sessiyanın başlanmasına 6 həftə qalmış əldə edirlər. Komitənin iclasları onun işçi və rəsmi dillərində aparılır. Komitənin rəsmi dilləri kimi ingilis, fransız, ispan, ərəb, rus və çin dilləri qəbul edilib. İşçi dilləri kimi isə çin dili istisna olmaqla ifadə etdiyimiz digər dillər qəbul edilib. Rəsmi və işçi dillərin bölgüsü qəbul edilən aktların səviyyəsi ilə bağlıdır. Bütün rəsmi qərarlar Komitənin rəsmi dillərində dərc edilir. Digər sənədlər, o cümlədən Komitənin iclasları haqqında hesabatlar işçi dillərində dərc edilir Komitənin qərarı ilə rəsmi sənədlər digər rəsmi dillərdə də dərc edilə bilər. 48-ci Qaydaya görə Komitə üzvləri tərəfindən təklif edilən məsələ səsverməyə kimi geri götürülə bilər, bir şərtlə ki, həmin məsələ müzakirəyə daxil edilməsin və yaxud da ona hər hansı bir düzəliş, əlavə irəli sürülməsin. Geri götürülmüş məsələnin, təklifin yenidən müzakirəyə təqdim edilməsi istisna edilmir. Lakin həmin təklif artıq yeni üzv tərəfindən irəli sürülməlidir. 49-cu Qaydaya uyğun olaraq təklifin qəbulu və ya rədd edilməsindən sonra onun yenidən baxılmasına həmin sessiyada Komitənin müvafiq qərarı əsasında yol verilir. Bu mərhələ bir növ məhkəmə prosesi üçün xarakterik olan çəkişmə prinsipi əsasında təmin edilir. Təklifə yenidən baxılmasına icazə verilməsi üzrə iki natiqə imkan verildiyi kimi, iki natiqə də bu təklifin əlehinə danışmaq imkanı verilir. Bundan sonra məsələ səsverməyə qoyulur. Qəbul edilmiş qaydaya görə Qaydalarla və Paktla başqa hal nəzərdə tutulmazsa, təqdim edilən məsələ səsverməyə qoyulmadan öncə konsensus yolu ilə həll edilməlidir. Lakin bu hal Komitənin işinin ləngiməsinə səbəb olmamalıdır. Qeyd edilən halı da nəzərə almaqla Sədr istənilən üzvün xahişi ilə təklifi səsə qoymalıdır. Səsvermə həm gizli, həm də əl qaldırımaqla həyata keçirilir. Bu və ya digər üzvün tələbi ilə adlı səsvermə də keçirilə bilər. Adlı səsvermə üzvlərin soyadlarının əlifba qaydasına uyğun həyata keçirilir. Bu zaman səsvermədə iştirak edən hər bir Komitə üzvünün necə səsverməsi iclasın hesabatında öz ifadəsini tapır. Səsvermənin özünün keçirilməsi ilə bağlı iclasın aparılması qaydası üzrə də istənilən ekspert, Komitə üzvü səsverməni dayandıra bilər. İrəli sürülən təkliflər üzrə obyektivliyi tam təmin etmək məqsədilə təkliflərin hissələndirilməsi və onların hər biri üzrə ayrı-ayrılıqda səsvermənin keçirilməsi mümkündür. Xüsusən də, üzvlərdən hər hansı biri tələb edərsə, təklif ayrı-ayrı hissələrdə səsə qoyula bilər. 55-ci Qaydaya uyğun olaraq təklifin qəbul edilmiş hissələri bütövlükdə səsə qoyulmalıdır. Təklifə düzəliş ifadə edildikdə bu düzəliş ilk öncə səsə qoyulmalıdır. Düzəlişlərin çoxalması halında daha fərqli xarakter kəsb edən düzəlişlər səsverməyə qoyulur. Təkliflər üçün də müəyyən təsnifatlandırma mümkündür. Belə ki, əgər bir təklif digər təklifə əlavə, düzəliş və ya ona istisna gətirirsə bu halda o özü düzəliş kimi qəbul ediləcək . İstənilən halda təklif və düzəlişlər müəyyən ardıcıllıqla, səsverməyə qoyulmaqla qəbul edilir və ya rədd edilir. Konkret məsələ üzrə müxtəlif təkliflər edildiyi halda Komitə əgər qərar qəbul etməzsə, bu təkliflərin irəli sürülməsi qaydasında səsvermə keçirir. Komitə təkliflərin ardıcıllığı zamanı bir təklif üzrə səsvermədən sonra növbəti təklifin səsverməyə qoyulub-qoyulmamasını həll etməkdə də sərbəstdir. Lakin 57-ci qaydanın 3-cü hissəsinə görə irəli sürülmüş təklifin mahiyyəti üzrə heç bir qərar qəbul edilməməsini tələb edən istənilən vasitə birinci sırada baxılır. Maraqlı məsələlərdən biri gündəlikdəki hər hansı bir məsələ ilə bağlı müzakirə digər ekspertlərin olmaması səbəbindən dayanarsa, sədr müzakirənin kəsilməsi haqqında bəyanat verir. Belə bir qərar komitənin mövqeyi kimi qəbul edilir. Qeyd etmək lazımdır ki , Komitədə müzakirələrin keçirilməsi müəyyən aspektdə yetkil sayıla bilməz . Xüsusən də, çatışmazlıq kimi istənilən məsələnin müzakirəsi zamanı hər bir üzv tərəfindən iclasın dayandırılması haqqında vəsatətlə çıxış etməsi və bu çıxışın müzakirə edilmədən səsverməyə qoyulması qeyd edilməlidir. Məsələnin daha səmərəli həlli üçün Komitədə müzakirələrin məhkəmə prosedur qaydasına yaxınlaşdırılması daha doğru olardı. Belə bir müzakirə mexanizmi gələcəkdə İnsan Hüquqları üzrə Beynəlxalq məhkəmənin təsisinə də şərait yaratmış olar. Son.