Neft dünyanı qorxuya salır

Dünya Bankının neft qiymətlərinə dair son proqnozlarında göstərilir ki, bu ildə "qara qızılın” orta qiyməti bir barel üçün 57,8 dollar təşkil edəcək. Neftin son 5 həftə ərzində ucuzlaşması fonunda ilin IV rübü üçün qiymətlərdə artım olmayacağı proqnozları real görünür.
Ötən ilin sonlarında bir sıra beynəlxalq enerji agetnliklərinin və maliyyə institutlarının bu il üçün verdikləri proqnozlarda neftin pessimist ssenarisində qiyməti 52-53 dollar təşkil edirdi, real göstərici 55 dollar ətrafında, pozitiv isə 57-58 dollar olacağı düşünülürdü. Göründüyü kimi, Dünya Bankı hələki pozitiv ssenaridən çıxış edir.


Neftin düşən qiyməti. 15 iyun-18 iyul aralığı

Bəs Azərbaycan neftin bu qiymətləri çərçivəsində 2015-ci ili necə başa vuracaq, bunun ölkə iqtisadiyyatı üçün hansı fəsadları ola bilər? Ümumiyyətlə, neftin enişi Azərbaycan iqtisadiyyatına nə dərəcədə təsir göstərəcək, bu, ciddi təşviş yarada bilərmi?
İyul ayında dünya bazarında "Brent" tipli xam neftin bir barreli 56,54 dollara, "Urals" neftinin bir barreli 55,84 dollara, BTC FOB Ceyhan tipli xam neftin bir barreli isə 57,60 dollara satılıb.


Neftin qiymət cədvəli

Bu qiyməti əsas götürsək, onda Azərbaycan neftinin orta ixrac qiyməti 2014-cü illə müqayisədə 42% ucuzlaşacaq. Təbii ki, bu amil ölkənin gəlirlərinə birbaşa və dolayısı ilə təsir edəcək. Neft və neft məhsulları ölkənin ixracatının təqribən 90%-ni təşkil edir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycanın valyuta gəlirlərinın ilin sonuna qədər orta hesabla yarıbayarı azalma ehtimalı var, çünki hasilatda da obyektiv səbəblər üzündən müəyyən qədər enmə müşahidə olunur.
Statistikaya görə, ölkəmizdə neft hasilatı SOCAR-a bir barel üçün təqribən 15-16 dollara başa gəlir. Sadəcə, xərcləri düzgün təşkil etmək lazımdır. Onsuz da bizdə neft hasilatı enir. Odur ki, yeni hasilat üçün ölkəmizdə müvafiq investisyalara ehtiyac var. Lakin neft hasilatının real vəziyyəti üçün dünya bazar qiymətləri təhlükə törətmir. Sadəcə, manatın neftə bağlılığı amilindən yaxa qutarmaq lazımdır. Bunun üçün isə qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi vaxt aparacaq. Ölkəmizdə "qara qızıldan” qiymətli gəlir sahələri var.


Neft və dollar

Bu gün neft hasilatı ilə məşğul olan ölkələrdə yeni dövr başlayır. Dünya Bankının və digər maliyyə institutlarının hesabatları onu göstərir ki, yaxın 5 və daha çox dövr üçün neft qiymətlərinin artımı elə də yüksək olmayacaq. Məsələn, 2020-ci ildə ancaq 72 dollar səviyyəsinə çatması güman edilir. Ancaq həmin qiymət 2010-cu il qiyməti ilə müqayisə edildikdə alıcılıq qabiliyyətinə görə reallıqda 62,7 dollar olacaq.
Bu il Neft Fondundan dövlət büdcəsinə 10 milyard 388 milyon manat vəsaitin köçürülməsi proqnozlaşdırılıb. Neft Fondunun rəsmi məlumatına görə, ilin I yarısında büdcəyə 3 milyard 561,6 milyon manat vəsait köçürülüb. Yəni proqnoz göstəricilərinin 34,2% qədəri. Bu onu göstərir ki, hökumət Neft Fondundan xərcləmələrə ehtiyatla yanaşmağa başlayıb və dünya bazarında neftin qiymətlərinə müvafiq olaraq bu xərcləməri tənzimləməyə çalışır.
Bir faktı da nəzərə almaq lazımdır ki, bu ilin dövlət büdcəsinin və Neft Fondunun gəlirləri Azərbaycanın ixrac neftinin orta qiyməti 90 dollar civarında nəzərdə tutulub. Bu isə o deməkdir ki, həm dövlət büdcəsinə neft şirkətlərinin xətti ilə ödənilən vergilərin miqdarı kəskin azalacaq, kəm də Neft Fonduna daxilolmalar iki dəfə azalacaq. Nəticədə kəsirlərin bağlanması məsələsi gündəmə gəlir. Dövlət büdcəsində bunu Neft Fondu vəsaitləri hesabına ödəmək mümükündürsə, Neft Fondunun daxilolmalarının 95%-ni neft gəlirləri təşkil edir və neftin aşağı qiymətlərində Fondun aktivlərinin ildən ilə azalması qaçılmazdır.


ARDNF-ın dövlət büdcəsinə köçürmələri


Cədvəldə göründüyü kimi, indiyə qədər Dövlət Neft Fondundan (ARDNF) dövlət büdcəsinə köçürmələr 59 mlrd. manatı ötüb. Bu ilin altı ayı ərzində isə bu göstərici 3 mlrd. 802,1 mln. manat təşkil edib. Neft Fondundan dövlət büdcəsinə köçürmələrin həcmi iki il əvvəl 11,35 mlrd. manat olmuşdusa, 2014-cü ildə bu göstərici 9,337 mlrd. manata qədər azalmışdı. Neft Fondunun cari il üçün təsdiq edilmiş büdcəsinə görə, büdcəyə transferlərin həcmi 10,388 mlrd. manat səviyyəsində müəyyənləşdirilib.
Tanınmış iqtisadçı Oqtay Haqverdiyev deyib ki, ilin əvvəlindən ilk dəfə neftin qiymətində rekord ucuzlaşma qeydə alınıb. Neftin bir barreli 50 dollardan aşağı düşüb. Bu da İranla Avropa İttifaqı arasında münasibətlərin yaxşılaşmasından irəli gəlir. Eləcə də, İranın dünya neft bazarında öz yerini tutacağı barədə nikbin bəyanatlarından sonra müşahidə olunur.
İranla münasibətlər zəminində neftin qiyməti ilə bağlı proqnozlara gəlincə, O.Haqverdiyev diqqətə çatdırıb ki, hazırda İran neft hasilatını artırmayıb. Amma buna baxmayaraq neftin qiyməti aşağı düşür. Qiymətin aşağı düşməsi onunla əlaqəli deyil. Məlum sanksiyalarla bağlı İranın konservasiya olunmuş neft yataqlarını işə salmaq üçün ən azından iki-üç il vaxt, həmçinin 200 milyard məbləğində vəsait lazımdır. İran tez bir zamanda hasilatı 1 milyon barrelə qədər artıra bilməz. Eyni zamanda bu uzun bir prosesdir. Ümumiyyətlə isə, Çin və Hindistanın iqtisadiyyatında geriləmə qeydə alınıb. Belə olan halda neftə olan tələbat azalır.
Onun sözlərinə görə, bu gün neftin Azərbaycan üçün qırmızı xətti 40 dollardır. Neftin 40 dollara qədər aşağı düşməsi Azərbaycan üçün heç bir qorxusu yoxdur.


İranın neft sənayesi
Bir sözlə, indi neftin qiymətinin ucuzlaşması prosesinin davam etməsi böyük neft hasilatçısı olan şirkətləri ciddi zərərə salır. Dünya neft bazarların əsas söz sahibi olan ABŞ-da çıxarılan şist neftinin özü ilin əvvəlindən bəridir zərərlə başa gəlir. Çıxarılanın maya dəyəri ödənilmir, üstəlik əlavə investisiyalar həyata keçirmək mümkün deyil. Neftin qiymətinin 50 dollardan aşağı düşməsi heç də iqtisadi amillərlə bağlı deyil. Əsas narahatlıq doğuran məqam isə ondan ibarətdir ki, qiymət 40 dollara və bundan da aşağı düşsə vəziyyət heç də yaxşı olmayacaq. Neftin qiymətinin ucuzlaşmasının hazırda psixoloji həddi 50 dollardan aşağı hesab olunursa, 40 dollar və ondan aşağı düşərsə, təbii ki, bu, təhlükəli hal yaradacaq.


ABŞ-da çıxarılan şist neft ərazisi