Moskva variantı: Rusiya "Qarabağ məsələsi”nin sonrakı mərhələyə saxlanılmasında maraqlıdır, çünki bölgədə qalmaq mexanizmini hələ tapmayıb və buna nail olmaq üçün təhlükəli gedişlər edəcəyi istisna deyil;

1. Sülhməramlıların varlığının vacibliyini artırmaq üçün "birgəyaşayış”ı mümkünsüz edəcək;

2. Separatçıları gücləndirəcək və Bakıya qarşı davamlı kart kimi istifadə edəcək;

3. Bakıya qarşı ermənilərlə yanaşı, "rus icması”, yaxud "rusdilli əhali” kimi vasitələrlə "referendum”, eləcə də Rusiyaya birləşmək kimi məsələləri gündəmə gətirə, maraqlarının təmin edilməsinə çalışa bilər və s;

Hər iki variant – Qərb və Rusiya – Azərbaycan üçün məqbul deyil və məlumdur ki, Bakı heç bir variantı qəbul etmir (Marukyan da bunu açıqlayıb).

Bakının planı nədir?

1. Ermənistanla Qarabağ məsələsinin daxil edilmədiyi sülh müqaviləsini bağlamaq;

2. Qarabağın daxili məsələmiz olduğunu beynəlxalq birlik tərəfindən qəbul edilməsinə nail olmaq: Rusiya ilə yanaşı, Qərb masasında iştirakın əsas hədəfi də budur;

Azərbaycan Rusiyanın Qarabağ planını anlayır, lakin məsələnin müzakirə masasına bir daha qayıtmaması baxımından "sonraya saxlanılması” təklifini yaxın buraxır, təbii ki, hansısa sənədə, yaxud bəyanata bu haqda heç bir qeydin salınmaması şərtilə. Bu imkan verir ki:

– Separatçıların "tərəf” kimi sırınması cəhdinin qarşısı alınsın;

– Bakı-Ankara ikilisi qarşısında təklikdə qalan Moskvanı sonrakı proseslərdə neytrallaşdırmaq imkanlarından istifadə etsin;

– Qarabağdakı erməni əhalisi arasında Azərbaycana inteqrasiya ilə bağlı işləri həyata keçirə bilsin;

– Erməni əhalisinin separatçı rejimdən ayrılmasını təmin edə bilsin, nə qədər çətin görünsə də, sosial-iqtisadi-ictimai rıçaqlardan istifadə etməklə buna müəyyən mənada nail olmaq imkanları var;

Ermənistanla Qarabağsız sülh müqaviləsinin imzalanması həm Qərb, həm Rusiya masasında məsələnin daxili işimiz olması reallığının qəbul edilməsi ilə nəticələnəcək və rus sülhməramlılarının bölgədə olması risklər yaratsa da, həm Moskvanın üzləşdiyi geosiyasi vəziyyət, həm də separatçıların Azərbaycanın tamamilə hərbi-siyasi mühasirəsində olması Bakının hədəfinə nail olmaq şansının geniş olduğunu deməyə əsas verir.

Bu planların fonunda əsas məsələ Paşinyanın açıqladığı və bizim cəmiyyətdə müzakirəyə səbəb olan Moskvanın "15 bəndlik təklif layihəsidir”dir:

– Rusiya Ermənistan və "Qarabağın” qarantı olur;

– Rusiya sülhməramlılarının Qarbağda qalma müddəti uzadılır;

Azərbaycan ictimai rəyində müzakirə edilən əsas məqam "15 bəndlik təklifin” Soçidə müzakirəyə çıxarılacağı, əsas narahatlıq bunun qəbul edilməsi ehtimalıdır. Rusların belə istəyinin olduğu şübhəsizdir, lakin burada diqqətdən yayınan iki məqam var.

Birincisi, Rusiyanın "təklif layihəsi”nin Bakı və İrəvana nə vaxt təqdim edildiyidir;

İkincisi, Paşinyan Soçi görüşündən öncə "15 bəndlik layihəni” niyə gündəmə gətirməsidir;

Moskvanın "15 bəndlik planı” 2021-ci ilin avqustunda Bakı və İrəvana təqdim edilib, Ermənistandan fərqli olaraq Azərbaycan qəbul etməyib.

Bundan sonra nə baş verib?

Azərbaycan 2022-ci ilin mart ayında sülh müqaviləsi ilə bağlı Ermənistana 5 bəndlik təklif təqdim etdi və bu tarixdən sonra Qarabağın daxil edilmədiyi təkliflər sülh müqaviləsi üzrə həm Qərb, həm Rusiya tərəfindən əsas prinsip olaraq qəbul edilib. Bu o deməkdir ki, Bakının 5 bəndlik təklifinin əsas kimi qəbul edilməsindən sonra Rusiyanın "15 bəndlik təklifi” arxa plana keçib. Ruslar da anlayır ki, Azərbaycana Qarabağın daxil edildiyi heç bir təklifə-sənədə razı olmayacaq.

Paşinyanın Soçi görüşündən öncə "15 bəndlik təklifi” gündəmə gətirməsinin isə hədəfi var:

1. Rusiyanın "sülh müqaviləsində vasitəçiliyini” sıradan çıxarmaq: İrəvan bilir ki, Bakı Soçidə bu təkliflərin müzakirəsinə birmənalı şəkildə qarşı çıxacaq və belə bir manevrlə Rusiyaya göstərmək istəyir ki, "sizin vasitəçilik təşəbbüsünüzə Ermənistan yox, Azərbaycan qarşı çıxır”;

2. Qarabağ məsələsində "uğursuzluqda” Rusiyanın ən azı onun qədər payının olduğunu nümayiş etdirir: "Ermənistan Rusiyanın qarant olmasını və sülhməramlıların qalma müddətinin uzadılmasını istəyir, amma Moskva Bakıya təsir etmək gücündə deyil” rəyini yaradacaq;

Paşinyanın görüşdən öncə bunu gündəmə gətirməsi də o deməkdir ki, görüşdə "15 bəndlik planı”nın müzakirəsi ehtimalı çox azdır və bunu ən çox ermənilər istəyir. Bölgədə təşəbbüsü Qərbdən almaq istəyən Rusiya isə da bunun mümkün olmadığını bilir.

Bu iki məqam Soçi görüşünün gündəliyinin Paşinyanın təqdim etdiyi kimi olmayacağı fikrini ön plana çıxarır.

Görüşdən mümkün gözləntilər belə ola bilər:

– Üçtərəfli razılaşmaların icrası müzakirə ediləcək və buna sadiqlik vurğulanacaq;

– Bu razılaşmaların icrası məsələsinin də əksini tapacağı və sülh sazişinin imzalanmasında Rusiyanın vasitəçiliyinin qeyd olunacağı yekun bəyanat qəbul edilə bilər;