“Fətullah Gülənin Azərbaycanda məktəb açmasına mane olurdum”

Ttürk dünyasında tanınmış şəxsiyyət, Ön Asiya türkçülüyünün yaradıcısı, türkoloq, filologioya elmləri doktoru, professor, əvvəllər Baş nazirin müavini işləmiş, Azərbaycan Respublikasının ilk təhsil naziri Firudin Cəlilovdur. Femida.az-a müsahibə verib.  Vətəninfo.az müsahibəni olduğu kimi təqdim edirik:
 
- Türkçülük ideologiyası dedikdə ağla ilk gələn nələrdir və türkçülük faktorunun hazırda türk dövlətləri ilə bağlı oynadığı rol nədən ibarətdir?

Firudin Cəlilov:

"Əslində "türkçülük” bir elm sahəsidir. Bu elmin adı türkologiya adlanır. Türkologiya türk xalqlarının dilini, tarixini, coğrafiyasını, etnoqrafiyasını, mifologiyasını, folklorunu öyrənən bir elm sahəsidir. Bu elmlə məşğul olanlara türkoloqlar deyilir. Mən özüm türkçülük elmi ilə məşğul olan türkoloq hesab edilirəm. Sovetin qılıncının kəsən vaxtı Moskvada türkçülük elmi üzrə fəlsəfə doktoru adını almışam. Mənə verilən diplomda ixtisasım türkoloq kimi qeyd edilib. Türkçülük elminə siyasi çalar qatıldıqda millətçilik anlamına çevrilir. Yəni türkçülüyə millətçilik baxımından yanaşılır. Müasir dövrdə də türkçülük dedikdə məhz türk millətçiliyi yada düşür. Sizin sual olaraq verdiyiniz türkçülük də, ikinci izaha daha yaxındır. Bugünkü vəziyyətdə türkçülüyün mövcud durumu elə də ürəkaçan deyil. Qloballaşma fonunda türkçülüyə böyük zərbələr vuruldu. Türkçülüyün özündə zaman-zaman yaranan cərəyanlar türkçülüyün inkişaf edib genişlənməsinə maneçilik törətdi. Haırkı dövrdə xəyallar quran, türklərin tarixinə nağıl kimi baxan, nağılları gerçək türk tarixi kimi qələmə verənlər əsl türkçülər hesab olunur. Təbii ki, bu yanlışdır. Nağıl üzərində qurulmuş türkçülük türk tarixinin, türkçülüyün belini qıran məsələlərdən biridir. Yəni ki, türklər atlara mindilər, Altaydan gəlib Anadolunu tutdular, min il Avropanın yarısını, Afrikanı idarə etdilər və s. Yəni hazırda türkçülük ideologiyası bu nağıl üzərində qurulub. Nağıl üzərində qurulan bu fikirlər 100 ildən çoxdur ki, türkçülüyü məhvə aparır. Bu ilk növbədə elmi baxımdan yanlışdır, çünki türklər bir xalq kimi etnos kimi bura, Ön Asiyaya gəlməyib. Burda doğulub, yaranıb, buradan isə başqa yerlərə köç edib. Türklər Altaya, Avropaya və dünyanın digər bölgələrinə bizim yaşadığımız Coğrafi bölgədən yayılıb. Digər bir istiqamət isə İsmayıl Kaspiralının ortalığa atdığı kansepsiya idi. Bu konsepsiya türkləşməyi, islamlaşmağı və müasirləşməyi əsas istiqamət kimi seçmişdi. Bununla bir türk-islam sintezi yarandı. Yəni bu da türkçülüyün bir qoludur. Bu gün Türkiyədə aparıcı qollardan biri hesab edilir. Hətta son dönəmlərdə türkçülüyü arxa plana ataraq islamçılığı qabardırlar. Kaspiralinin bu konsepsiyası həmin dövr üçün uğurlu sayıla bilərdi. Bu Sovet İmperiyasının tərkibinə daxil olan müsəlman türklərinin birləşməsi üçün irəli atılmış bir konsepsiya idi. Lakin bu ideyanı hazırda da davam etdirmək elə də perspektivli görünmür. Türkçülüyü dini inanc üzərində qurmaq yanlış bir ideyadır. İslamçılıq və millətçilik heç vaxt bir araya gələ bilməz. Din millətə ümmət deyir. Millət qəbul olunmur. Bütün xalqlar ümümi olaraq ümmət kimi nəzərdən keçirilir. Bu vəziyyətdə türkçülük sıradan çıxır. Bu mənada Kaspiralının həmin ideyalarının bu gün də davam etməsinin böyük ziyanları oldu”.



- Azərbaycançılıq və türkçülük eynilik təşkil edirmi? Azərbaycanda türkçülük ideologiyası hansı səviyyədə təşəkkül tapıb?

Firudin Cəlilov:

”Düşünürəm ki, Azərbaycanda türkçülük digər türk dövlətləri ilə müqayisədə daha sağlamdır. Çünki ölkəmizdə türk sözü etnik anlamda işlədilir. Türk konkret bir etnosun adıdır. Talış, ləzgi, avar, gürcü, konkret bir millətin adını bildirdiyi kimi türk sözü də həmin anlamda işlədilir. Amma türk sözü Türkiyə Respublikasında super etnik ad kimi işlədilir. Yəni Türkiyədə kürdə də, ərəbə də türk vətəndaşı deyilir. Çünki Türkiyənin konstitusiyasında türk sözü vətəndaş anlamındadır. Azərbayçançılıq ideologiyası bir dövlət ideologiyasıdır. Mən də həmin ideologiyanı dəstəkləyirəm. Bu ideologiyanı qoruyub saxlamalıyıq. Çünki tarix boyu bir neçə dəfə parçalanıb hazırkı vəziyyətdə qalmışıq. Azərbaycançılıq azərbaycan dilində danışan xalqların birliyə səsləyən bir ideologiyadır. Allahın izniylə gələcəkdə böyük bir Azərbaycan yaranacaqsa, onu azərbaycançılıq ideologiyası ətrafında yaratmaq olar. Türkiyədə türk sözü vətəndaş anlamını bildirdiyi kimi Azərbaycanda da azərbaycanlı sözü vətəndaş anlamını bildirir və Azərbaycanda yaşayan müxtəlif xalqların ümumi adı kimi qəbul edilir. Bu mənada bir dövlət ideologiyası kimi mən azərbaycançılığı həmişə dəstəkləmişəm. Rəhmətlik Heydər Əliyev özünün azərbaycanlı olmağı ilə fəxr edəndə bəziləri onu qınadılar. Mən bu gün də düşünürəm ki, dövlət ideologiyasında aparıcı yeri azərbaycançılıq tutmalıdır. Çünki bizim Cənubi Azərbaycan kimi böyük bir ağrılı yerimiz var. Qarabağ poblemimiz göz qabağındadır. Gələcəkdə bu kimi problemləri həll etmək üçün azərbaycançılıq ideologiyasının mühüm rolu ola bilər. Lakin bununla bərabər türkçülük də olmalıdır. Çünki Azərbaycanda olan 9 milyonluq xalqın 8 milyondan çoxu mənşəcə türk xalqıdır. Deməli, bu, türk ölkəsidir. Etnik baxımdan bir türk dövlətidir. Talışlarla, ləzgilərlə, avarlarla biz çox yaxınıq, bir qardaş kimi eyni dövlətin ərazisində yaşayırıq. Yəni ölkədə olan digər etnik azlıqlarla qaynayıb-qarışmışıq. Bu etnik qrupların içərisində ən çoxu türklərdir. Cənubi Azərbaycanla Şimali Azərbaycan birləşsə 40 milyonluq bir Azərbaycan yaranır. Gürcüstanda, Xorasanda dünyanın digər ərazilərində yaşayan azərbaycanlılar birləşsə bu 50 milyondan artıq edir. Yəni dünyada mövcud olan türk xalqları içərisində ən çox əhalisi olanı Azərbaycan türkləridir. Bu bir faktdır. Bu mənada azərbaycançılıq dövlət ideologiyasıdır, türkçülük isə onunla paralel getməlidir. Bir quşun qoşa qanadı kimi azərbaycançılıq və türkçülük bir birini tamamlamalıdır. Azərbaycanda türkçülüyün siyasi qanadı yox vəziyyətindədir. Ölkəmizdə türkçülüyün hələ də mövcud olması, bəzi türkçü alimlərin, müxtəlif təşkilatların və aktiv gənclərin sayəsində baş verir”.



- Bilindiyi kimi, türkçülük faktoru Cənubi Azərbaycanda yaşayan soydaşlarımızın milli hərəkatına stimul verir. Lakin bu da məlumdur ki, Cənubi Azərbaycandakı soydaşlarımızın dili və mədəniyyəti məqsədyönlü şəkildə ciddi assimilyasiyaya məruz qalıb. Sizin fikrinizcə, Cənubi Azərbaycanda Türkçülük ideologiyası unudulurmu? Gələcəkdə Cənubi Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi görə bilərikmi?

Firudin Cəlilov:

”Bu mənim ən yaralı yerimdir. Çünki GünAz tv-də 4 il "Biz kimik?” adlı bir verilişin aparıcısı idim. Canlı bir proqram idi və güneyli qardaş-bacılarımızla birbaşa efir vasitəsilə ünsiyyətdə olurdum. Suallar verirdilər, mən izah edirdim. 4 il müddətində mən onların təfəkküründə nə qədər dəyişiklik olduğunu əyani surətdə müşahidə etmişəm. İlk dövrlərdə mənə irad tuturdular ki, biz iranlıyıq, biz azəriyik. Amma 4 ilin sonunda həmin şəxslər mənə telefon açıb dedilər ki, Ağa biz türkük. Yəni insanlara gərək izah edəsən. Onların kökünün, mənşəyinin haradan qaynaqlandığı izah edildikdən sonra insanlar dəqiq, təsdiq olunmuş kimliyini əldə edirlər. Cənubi Azərbaycanda bir qisim toplum İranın assimilyasiya siyasətinin qurbanı olub. Bu qrup özlərini iranlı kimi təqdim edir və İranın bütövlüyünü müdafiə edirlər. Yəni onlar düşünmüür ki, Cənubi Azərbaycan nə vaxtsa İrandan ayrılacaq, Şimalla birləşəcək. Lakin bununla bərabər, Cənubi Azərbaycanda son 20 ildə böyük bir türkçülük hərəkatı başlayıb. Bu hərəkatın əsas qüvvəsi isə gənclərdir. Bizim Şimalda müstəqil dövlət qurmağımız Cənubi Azərbaycandakı soydaşlarımıza qol qanad verdi. Xüsusilə rəhmətlik Elçibəyin tez-tez onlara müraciət etməsi, onların problemini gündəmə gətirməsi Cənubi Azərbaycanda yaşayan soydaşlarımızda ruh yüksəkliyi yaratmışdı. Bəzən hətta bir milyon insan küçəyə çıxaraq şüarlar səsləndirməyə başlayırdılar. Nəticədə bu kütlənin içərisindən türkçülər çıxmağa başladı. Düzdür mövcud rejim cənublu soydaşlarımıza mane olur, lakin bu maneçilik türkçülük ideologiyasının zəifləməsinə gətirib çıxarmır, əksinə daha da artırır. Bu mənada Cənubi Azərbaycanda olan türkçülük nə Şimali Azərbaycanda, nə də Türkiyə Respublikasında var. Düzdür təşkilatlanma zəifdir. Amma Cənubi Azərbaycanlı türkçü soydaşlarımız türkçülük ideologiyası uğrunda ölümə də gedərlər. Təşkilatlanma zəif olsa da, düşünürəm ki, ən güclü türkçülük Cənubi Azərbaycandadır”.

- Millətçilikdən uzaqlaşan xalqlar məhvə məhkumdur. Bu gün Türkiyədə türk millətçiliyindən uzaqlaşma meyilləri müşahidə olunur. Tarixin ən əzəmətli, qüdrətli Türk dövlətində liberalizm meyilləri güclənir və türkçülük ideologiyası zəifləyir. Bu barədə nə deyə bilərsiniz? Bu nüans Türkiyə Cümhuriyyətinə nə dərəcədə mənfi təsir göstərəcək?

Firudin Cəlilov:

”Türkiyədə türkçülük bayaq da dediyim kimi nağıl üzərində qurulub. Təbii ki, nağıl üzərində qurulan bir ideologiyanın möhkəm zəmini də olmur. Türkiyədəki türkçülük gərçəkilikdən uzaqlaşır və fantastik, əlçatmaz şüarlar verir. Onların fikrincə, qədimdə ən mədəni xalqlar kim olubsa, onlar türk hesab olunur. Şumerlər türkdür, Hetlər türkdür, Urartulular türkdür, Amerika qızıldərililəri türkdür. Ağlı başında olan insanlar bu şüarları gülünclə qarşılayırlar. Bir az araşdırma apardıqda görərik ki, bu xalqların böyük əksəriyyətinin türklərlə uzaqdan yaxına heç bir bağlılığı yoxdur. Türkiyədəki türkçülər dünyanın türklərdən yarandığını qeyd edirlər. Bu şüar təbii ki, başdan-ayağa nadanlıqdır. Ona görə Türkiyədə MHP-nin səs faizləri getdikcə azalır. Universiteti bitirən gənclər bu nağılları eşidəndə artıq millətçilikdən iyrənir və geri çəkilir. Amma nəzərdə saxlamaq lazımdır ki, Millətçilikdən uzaqlaşan xalqlar məhvə məhkumdur. Tarix boyu biz bunu dəfələrlə müşahidə etmişik. Bolqar tayfaları türk mənşəli bir tayfa olub. Lakin slavyan xalqının içərisinə düşdükdən sonra əriyib yox oldular. Bolqarlar türk kimliyini unudaraq slavyanlar içərisində assimilyasiya olundular və tədricən xristianlığı qəbul etdilər. Bu kimi faktlar yüzlərlədir. Bu gün də Uyğur türklərinin başına gətirilən bu proseslərin kökündə də məhz Çinin assimilyasiya siyasəti durur. Çin dövlət kimi uyğurların öz kimliyini unutmasını istəyir. Son 200 ildə İranın 40 milyonluq azərbaycanlı ilə bağlı yeritdiyi siyasətinin kökündə də məhz həmin amil dayanır. İran da Cənubi Azərbaycandan olan soydaşlarımızın öz milli kimliklərini onların əlindən almaq istəyir.



- Məlumdur ki, Çində Uyğur türklərinə qarşı amansız divan tutulur, Sizin fikrinizcə türkçülük ideologiyası, türk millətçiliyi bu münaqişənin həllində hansı rol oynaya bilər?

Firudin Cəlilov:

”Dünya o qədər qloballaşıb ki, artıq Yer kürəsinin kiçik bir hissəsində baş vermiş bir olay bir anda dünya gündəminə gələ bilir. Bu baxımdan uyğurlara qarşı zülm başladıqdan sonra türk xalqlarını demək olar ki hamısında Çin əleyhinə etirazlar başlandı. Bu əslində türkçülük ideologiyası baxımından mütərəqqi bir hal idi. Uyğurlar türk xalqları içərisində ən qədim mədəniyyətə sahib xalq hesab edilir. Yəni min ildir ki onların yazılı ədəbiyyatı var. Elə türk xalqları var ki, yazılı ədəbiyyatları Sovet Rusiyasının dövründən etibarən yaranmağa başlayıb. Uyğurlar Çin mədəniyyətinə də böyük töhfələr verib. 1949-cu ildən, Uyğur ərazilərinin Çinə verilməsindən bu günə kimi Çin həmin ərazidə assimilyasiya siyasəti aparır. Amma türkçülük dediyimiz ideologiyanın dünyada siyasi qanadı olmadığı üçün Şərqi Türküstanda baş vermiş uyğur probleminin həllində də hansısa rol oynayacağına inanmıram. Türkçülük ideologiyası yox dərəcəsinə qədər zəifləyib. Bu ideologiyanın müasir dövrdə hansısı türk xalqının probleminin həllində müsbət mənada rol oynayacağına inanmıram. Heç bir türk dövlətində türkçülük tam olaraq təşəkkül tapmayıb. Bu ideologiya şüar olaraq qalıb”.

- Son zamanlar Türkiyədə Ərəb ölkələri ilə yaxınlaşmaq meyilləri açıq-aşkar hiss olunur və Ərdoğan türk dövlətləri ilə müqayisədə daha çox ərəb dövlətləri ilə əməkdaşlığa can atır. Sizin fikrinzcə Ərdoğanın simasında son dövrlər müşahidə etdiyimiz bu tutumun kökündə nə dayanır?

Firudin Cəlilov:

"Ərdoğan bir xarizmatik lider kimi türkiyədə müəyyən dəyişikliklərin banisi kimi xatırlanacaq. Amma Ərdoğanın etdiyi dəyişikliklərin türkçülüyə böyük ziyanı var. Düzdür iqtisadi-siysi baxımından ölkənin böyüməsi, dünyada söz sahibi olması baxımından bu mütərəqqi bir addım sayıla bilər. Ərdoğan hazırda neo-osmançılıq ideyasını əsas tutaraq gələcəkdə türk-islam dünyasını Türkiyə Cümhuriyyətinin tərkibində yenidən birləşdirmək istəyir. Amma Ərdoğan anlamır ki, tarix boyu türkün arxasına bıçağı həmişə ərəblər vurub. Buna görə də Türkiyə Cümhuriyyətinin seçdiyi bu yol çox yanlış bir ideologiyadır. Bunu da nəzərə almaq lazımdır ki, nə Avropa, nə ABŞ, nə də ki Rusiya Türkiyənin regionda lider dövlətinə çevrilərək bütün islam dünyasını nəzarətdə saxlamasına icazə verməyəcək. Digər tərəfdən sünni-şiə məzhəbinin mübarizə apardığı ərəb ölkələrində Türkiyənin bu ideyasının reallaşacağı elə də inandırıcı görsənmir. Artıq vəziyyət o həddə çatıb ki, islam adı ilə İŞİD adlanan bir qrup ortaya çıxaraq dünyaya qan uddurur. Əslində İŞİD-in islam dini ilə heç bir bağlılığı olmasa da, təşkilatın üzvləri islam bayrağı altında hərəkət edirlər. Nəticə etibarilə, Türkiyənin başçılıq edəcəyi islam xilafətinin yaranması ideyası reallığı əks etdirmir. Vaxtilə Fətullah Gülənin Azərbaycanda təhsil ocaqları açmasına mən mane olurdum. Çünki Fətullah Gülənin Azərbaycanda yaratdığı təhsil ocaqlarının arxa planında nələrin olduğunu mən çox gözəl anlayırdım. Nəticədə, mənim proqnozlarım özünü doğrultdu və ölkəmizdə Fətullah Gülən məktəbləri bağlandı. Bu baxımdan, Ərdoğan əslində təhsilsiz bir adamdır. Tarixi də dərindən bilmir. Buna görə də onun ərəb ölkələri ilə yaxınlaşması, gələcəkdə ərəb dünyasına başçılıq etmək ideyası düşünürəm ki, sonda nəticəsiz qalacaq”.

- Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olan türk dövlətlərinin gələcəkdə müstəqillik qazanacağına inanırsınızmı?

Firudin Cəlilov:

"Bu mümkündür. 60-70-ci illərdə heç kəsin ağlına gəlməzdi ki, SSRİ nə vaxtsa dağıla bilər. Lakin Rusiya İmperiyasının dağılması hələ gündəmdə deyil. Rusiya dağılan kimi çuvaşlar, tatarlar, altaylar, qaraçay-balkarlar, kumuklar, yakut və saxalar və s. hərəsi bir dövlət qura biləcəklər. Saxa Respublikası yaransa bu türk xalqları içərisində ən böyük respublika ola bilər. Lakin tarixin bir gedişatı var. Əgər mənim əlimdə olsa, əlbəttə, mən onu sürətləndirərdim. Lakin bu bizim əlimizdə deyil. Tanrı millətlər üçün bu yolu açır”.

- Gələcəkdə "Turan Ordusu” nun yaradılması ideyası reallığı əks etdirirmi?

"Bu gün "Turan Ordusu” ideyası karikatura şəklində həyata keçirilir. Əslində "Turan Ordusu” yaranmışdı. Qırğızıstan və Qazaxıstan Respublikaları protokola imza atmışıdılar. Sonradan Azərbaycan və Türkiyənin də bu ittifaqa qoşulması planlaşdırılırdı. Lakin bu ideya kağız üzərində qaldı. Vaxtilə "Türksoy” da yaradılmışdı. Bu türk dövlətlərinin mədəniyyət nazirliklərinin birlikdə fəaliyyəti demək idi. "Türksoy”-un ilk rəhbəri mənim yaxın dostum olan Polad Bülbüloğlu idi. Mən Polad bəyə sual verdim ki, nəyə görə "Türksoy”-da real iş görülmür? Mənə cavab verdi ki, "Ay Firuddin bəy nə danışırsınız, bizə ancaq arada müəyyən konsertlərin verilməsi üçün az miqdarda maliyyə ayrılır”. Yəni onu demək istəyirəm ki, türk dövlətlərinin birliyi ilə əlaqədar yaradılan təşkilatların fəaliyyəti yalnız kağız üzərində qalır”.



- Firudin bəy, Ön Asiya mərkəzli Türkçülük xəttinin yaradıcılarından birisiz. Ziya Gökalp "Türkçülüyünə" münasibətinizi bilmək istərdik?

Firudin Cəlilov:

"Nihat Atsız, Ziya Gökalp, Əli bəy Hüseynzadə kimi şəxslərin türkçülüyə etdiyi xidmətləri heç kəs etməyib. Onlar bütün ömürlərini bu yola qoyublar. Amma nəzərə alınmalıdır ki, onların türkçülüyün təbliği ilə bağlı tətbiq etdikləri yöntəm, üsul, metod tamamilə səhvdir. Onların təbliğ etdikləri ideyalar başdan ayağa nağıl üzərində qurulub. Yəni ki, türklər Ərgənəkondan çıxdılar, atlara mindilər, Altaydan gəlib Anadolunu tutdular, min il Avropanın yarısını, Afrikanı idarə elədilər və s. Əslində bu ideyanı bəyənənlər "Ərgənəkon” sözünün mənasını belə bilmirlər. Elə düşünürlər ki "Ərgənəkon” yer adıdır. Lakin bu sözün mənası erkən gün deməkdir. Yəni yeni ilin başlanmasıdır. Bir dastandır. Yuxarıda adlarını çəkdiyim ziyalılar da türklərin Altaydan gəlib dünyaya səpələndiyi ideyasının üzərində dururlar. Əvvəlcə onu deyim ki, türklər monqoloid irqindən daha çox avropoid irqinə yaxındır. Biz Monqolustanda və digər Mərkəzi Asiyada qədim türk mədəniyyətini dərindən araşdırsaq, görərik ki, qədim türklərin bu ərazi ilə heç də bağlılığı yoxdur. Buna görə də düşünürəm ki, Ön Asiyada türk etnosunun kökünü araşdırıb çıxarmaq olur, lakin Altayda, Mərkəzi Asiyada bu mümkün deyil. Nəticə etibarilə onu deyə bilərik ki, bir sıra türkçülərin irəli sürdüyü və son iki yüz ildə əsas istiqamət kimi tətbiq edilən Altay nəzəriyyəsi özünü doğrultmadı. Mənim də Ziya Gökalpdan fərqli düşünməyimin kökündə o dayanır ki, mən türk etnosunun Mərkəzi Asiya və Altayda yox, Ön Asiyada yarandığını düşünürəm. Bunu sənədlərlə də sübut edə bilərəm”.

- Bəzi tədqiqatçılar Şimali Amerikada yaşayan qızılı dərililərlə türklərin mənşə-kök baxımından bir-birilərinə çox yaxın olduqları qənaətinə gəlirlər. Hətta bəzən qızıl dərililər tapındıqları inanclara, həyat tərzlərindəki oxşarlıqlara görə türk mənşəli etnos hesab edilir. Bununla bağlı mövqeyiniz necədir?

Firudin Cəlilov:

"Bu mübahisələr 100 ildir ki, davam etməkdədir. Məsələ ilə bağlı mən də öz mövqeyimi ortaya qoydum. Qızıl dərililərin içərisində türklər var. Bu faktdır. Amma bir az elmi yanaşmaq lazımdır. Qızıl dərililərin 200 dili var. Bu dillərin içərisində türk dili ilə çox yaxın dillər də var. Lakin bu o demək deyil ki, bütün qızıl dərililər türk mənşəlidir. Belə nəticəyə çıxarıldı ki, lap qədim zamanlarda Amerika qitəsinə türk mənşəli tayfaların müəyyən köçü olub. Bu nöqteyi nəzərdən anlamaq olar ki, Amerika qitəsində mövcud olan qızıl dərililər içərisində türk mənşəli tayfalar var. Lakin bütün qızıl dərililəri türk adlandırmaq yanlış olardı”.

- Siz həmçinin Azərbaycan dilçilik elmini dərindən araşdıran alimlərdən birisiniz. Hazırkı dövrümüzdə yazıçı dili dövlətin müəyyənləşdirdiyi inzibati dilin tələblərindən kənara çıxmır. Dahi ədibimiz Mirzə Ələkbər Sabirin yazdığı əsərlərə nəzər salsaq "jarqon” ifadələrin tez-tez işlədildiyini görərik. Hazırda yazıçı dilində belə ifadələrdən istifadə olunmur. Sizin fikrinizcə bu səbəb ictimai qınaqdan, yoxsa dövlətin müəyyənləşdirdiyi inzibati dilin tələblərindən qaynaqlanır?

Firudin Cəlilov:

"Əslində, belə hallara normal yanaşmaq lazımdır. Bunlar dilin üslubları adlanır. Bəzən bir ədəbiyyat xadiminin əsərlərini yazdığı dil digərindən fərqlənə bilər. Deyək ki, Əkrəm Əylisli ilə Anarın yazdığı ədəbiyyatın dilində müəyyən fərqlər var. Yəni dahi ədəbiyyat xadimlərimizin özlərinə məxsus yazı üslubu olub. Mirzə Ələkbər Sabirin də üslubu bu baxımdan fərqlənirdi. Lakin bu o demək deyil ki, ədəbi dildə "jarqon” ifadələrdən istifadə edilə bilər. Sabir də "jarqon” ifadələrdən istifadə etmirdi. Sabir sadəcə olaraq həmin dövr üçün cəmiyyətdə normal qəbul edilən və tez-tez işlədilən xalq deyimlərini ədəbiyyata gətirmişdi. Bəzi hallarda ədəbiyyat xadimləri dilçiliyə müəyyən sözlər də gətirirlər. Səməd Vurğun dilçiliyimizə ilk dəfə "sayrışmaq” sözünü gətirib. Sonradan bu söz geniş istifadə edilməyə başladı. Mən özüm ədəbi dilə 50-60 dənə söz gətirmişəm. "Bitik” sözünü ilk dəfə mən istifadə etmişəm. Bu söz kitab anlamına gəlir və artıq sosial şəbəkələrdə tez-tez istifadə edilir. Lakin bunu nəzərə almaq lazımdır ki, jarqon ifadələri ədəbi dilə gətirmək olmaz. "Jarqon” ifadələr dilə müəyyən zərər də vurur.”